Dược liệu Mạch mao có công dụng gì trong y học?

Dược liệu Mạch môn

Mạch môn còn có nhiều tên gọi khác nhau, ví dụ như lan tiên, mạch đông, tóc tiên, cỏ lan... Tên khoa học của mạch môn là Convallaria japonica Linnaeus f. hoặc Ophiopogon japonicus, thuộc họ Tóc tiên (Ruscaceae). Loại cây này có nguồn gốc từ Nhật Bản, nhưng hiện nay đã được trồng làm cảnh hoặc dược liệu ở nhiều nơi. Mạch môn dược liệu tự mọc hoang và cũng được trồng tại nhiều vùng thuộc phía Bắc nước ta như Hà Nam, Hưng Yên, Bắc Giang, Nghệ An...

Mạch môn là một loại cây thân cỏ sống lâu năm. Cây mạch môn thường cao từ 10cm đến 40cm, với rễ chùm phát triển từ rễ gốc. Trên rễ mạch môn, có những chỗ phát triển thành củ mầm, giúp cây tồn tại và phát triển trong môi trường khắc nghiệt.

Lá của mạch môn mọc từ gốc và có hình dạng hẹp dài, tương tự như lá của cây lúa mạch. Chiều dài của lá có thể dao động từ 15cm đến 40cm, trong khi chiều rộng từ 1mm đến 4mm. Phần cuối của cuống lá thường có một chút xếp bẹ, và mép lá có những răng cưa nhỏ. Một đặc điểm đặc biệt của mạch môn là sự phân bố của lá, tạo nên một hình dạng tổng thể mở rộng và thân cây có thể trông rất đẹp.

Cán hoa của mạch môn dài khoảng 10cm đến 20cm, mang theo những hoa nhỏ màu xanh nhạt. Cuống hoa có độ dài từ 3mm đến 5mm và các hoa tụ lại thành 1-3 hoa ở các kẽ giữa các lá. Những hoa này thường có màu trắng nhạt và tạo nên một cảnh quan tinh tế và thu hút.

Quả của mạch môn là những quả mọng có màu tím đen nhạt, có đường kính khoảng 6mm. Mỗi quả thường chứa 1-2 hạt bên trong, đóng vai trò trong quá trình phân tầng của cây.

Công dụng của dược liệu Mạch môn 

Theo Y học cổ truyền

Tính vị, quy kinh

Mạch môn có vị cam, hơi đắng, tính hàn.

Quy kinh Tâm, Phế, Vị.

Công năng, chủ trị

Dưỡng Vị sinh tân, nhuận Phế thanh Tâm.

Chủ trị: Phế nhiệt do âm hư, ho khan, ho lao, tân dịch thương tổn, tâm phiền mất ngủ, tiêu khát, táo bón.

Bên trong củ mạch môn có chứa thành phần hóa học như đường các loại (glucose, saccharose và fructose, glucofructan); vitamin; stigmasterol; B - sitosterol và D - Glucosid.

Vị thuốc mạch môn có tính hàn, vị ngọt nhưng cũng hơi đắng. Phần củ được Quy kinh Phế, Vị, Tâm. Về mạch môn có tác dụng gì, Đông y cho rằng mạch môn dược liệu giúp cơ thể an thần, bổ phế, thanh nhiệt và giải độc, lợi tiểu, ích tinh - tân dịch.

Nhờ những công dụng của mạch môn kể trên, vị thuốc này được cho là có khả năng điều trị các chứng bệnh như ho ra máu và có đờm, khô miệng, táo bón,...

Mỗi ngày có thể dùng khoảng 6 - 20g củ mạch môn sắc thành thuốc uống nguyên chất hoặc kết hợp với một số dược liệu khác tùy theo nhu cầu và sự hướng dẫn của bác sĩ.

Một số bài thuốc về dược liệu Mạch môn

Trị ho khan, ho có đờm, tổn thương phổi (Thanh táo cứu phế thang)

Nguyên liệu: Mạch môn 4,8g, Thạch cao 10g, Tang diệp (Lá Dâu tằm) 12g, Cam thảo, Hồ ma (Vừng đen), Tỳ bà diệp mỗi vị 4g, A giao (Cao da Lừa) 3,2g, Hạnh nhân, Đảng Sâm mỗi vị 2,8g.

Cách làm: Sắc với nước, uống 1 thang mỗi ngày.

Trị âm hư, khát nước, phổi yếu

Nguyên liệu: Mạch môn 20g, Bán Hạ 6g, Đảng sâm 12g, Cam Thảo 4g, Gạo tẻ 20g, Đại táo 4 quả.

Cách làm: Sắc lấy nước uống, có thể thay gạo tẻ bằng gạo nếp.

Trị âm hư, táo bón, ruột khô, nhuận phế thông tiện

Nguyên liệu: Mạch môn đông, Sinh Địa mỗi vị 20g, Huyền Sâm 12g.

Cách làm: Sắc lấy nước uống 1 thang mỗi ngày.

Trị bệnh nhiệt, tim hồi hộp, miệng khát

Nguyên liệu: Mạch môn, Trúc diệp mỗi vị 12g, Huyền sâm 20g, Sinh địa 24g, Đan sâm, Kim Ngân Hoa, Liên kiều mỗi vị 16g, Tê giác, Hoàng Liên mỗi vị 4g.

Cách làm: Sắc lấy nước uống ngày 1 thang.

Trị ho máu, tức ngực, tâm phiền, bí tiểu

Nguyên liệu: Mạch môn 8g, Bán hạ, Cát Cánh, Sinh địa, Tang bạch bì, Địa cốt bì, Tử Uyển mỗi vị 4g, Chích thảo 2g, Ngũ Vị Tử 10 hạt,,Sinh khương 1 lát.

Cách làm: Sắc lấy nước uống ngày 1 thang.

Trị phế lao nhiệt, ho nghịch, hen suyễn

Nguyên liệu: Mạch môn 400g, Bách Bộ, Hoàng Kỳ, Quế, Nhân Sâm, Bạch Truật mỗi vị 50g, Tế Tân, Phụ Tử, Viễn Chí mỗi vị 48g, Cam thảo, Thục tiêu, Can khương mỗi vị 40g, Hạnh nhân 20g.

Cách làm: Sắc lấy nước uống mỗi ngày.

Trị rối loạn tiêu hóa, đầy bụng khó tiêu, nôn, tiêu chảy

Nguyên liệu: Mạch môn, Bạch truật mỗi vị 20g, Nhân sâm, Thuần tâm, Lô căn, Quất bì mỗi vị 12g, Chích thảo, Phục Linh mỗi vị 8g, Trần mễ 50g, Trúc nhự 26g, Sinh khương 16g.

Cách làm: Sắc lấy nước uống mỗi ngày 1 thang.

Trị nhiệt tâm, tắc phế, phiền khát ở trẻ nhỏ

Nguyên liệu: Mạch môn 40g, Chích thảo, Ngưu hoàng mỗi vị 0,4g, Sinh địa, Chu sa, Mễ sương, Hoàng liên, Tử cầm, Ô nhã tiêm, Xích linh mỗi vị 20g, Long Não 0,2g.

Cách làm: Tán thành bột, trộn đều, luyện thành viên hoàn, uống 4-6g viên hoàn mỗi ngày.

Trị gầy yếu, nóng xương, tiểu đỏ vàng sậm ở trẻ

Nguyên liệu: Mạch môn 40g, Chỉ Xác, Hoàng liên, Địa cốt bì, Tang bạch bì, Hoàng kỳ, Nhân sâm, Thanh hao tử mỗi vị 20g, Sài Hồ 1,2g.

Cách làm: Tán nhỏ, trộn đều, luyện thành viên hoàn, mỗi ngày uống 4-6g viên hoàn.

Trị hàn nhiệt nghịch, tắc sữa ở phụ nữ

Nguyên liệu: Mạch môn, Đại lý thạch, Thạch chung nhũ, Thông thảo mỗi vị 20g.

Cách làm: Tán nhỏ thành bột, pha với nước uống 12-16g bột mỗi ngày.

Ngoài ra, người ta cũng có thể dùng củ Mạch môn ngâm rượu, nhớ bỏ lõi giữa, uống ngày 1-2 chén, giúp ích khí bổ huyết, tăng cường sức khỏe hô hấp.